Kudüs: Müslüman Mahallesi

İnsanlar nesnelere anlamlar yüklerler... Örneğin bir çift nişan yüzüğü kuyumcuda hiçbir anlam ifade etmez iken, aynı yüzükler bir çift tarafından alınıp nişanda takıldıktan sonra farklı bir anlama kavuşur. O yüzük, artık 3 cm çapında bir altın halka değil, birlikteliklerinin bir simgesidir. Artık bir anlam yüklenilmiştir ona. Bu bağlamda şehirleri içerisinde bulunan nesnelere yüklenmiş anlamlar ile tartarsanız, dünyanın en ağır şehri açık ara Küdüs'tür. Çünkü burada gördüğünüz neredeyse her şey kutsal; her taşın, her yapının, her giysinin, her mücevherin, her kitabın bir anlamı var burada. Hatta bir anlam demek yanlış olur çünkü farklı farklı kültürlerin yüklediği farklı farklı bir sürü anlamları var. O yüzdendir ki hakkında yazılması en zor şehirlerden birisidir Kudüs...

Ben de biraz işimi kolaylaştırmak için Kudüs'ün sadece eski şehri hakkında yazacağım. Kudüs kabaca 3 bölgeye bölünüyor; Doğuda kalan ve Arapların çoğunlukta olduğu Doğu Kudüs, Yahudilerin çoğunlukta olduğu Batı Kudüs ve bu iki bölgenin tam kalbinde bulunan surlarla çevrili eski şehir. Bu arada belirtmeden geçmeyeyim; eski şehir İsrail Devleti'nin, eski şehir içinde bulunan Tapınak Tepesi ise Ürdün'ün kontrolünde bulunuyor.

Hani hep deriz ya, İstanbul çok-kültürlü bir şehir; farklı dinlerden, farklı kültürlerden birçok insan birlikte yaşıyor diye, Kudüs'ü gördükten sonra bunu bu kadar rahat söylemek gerçekten çok zor. İstisnasız dünyanın her köşesinden insan var burada. Örnekleri yazının içinde bol bol bulacaksınız zaten, o yüzden lafı uzatmadan Şam Kapısı'ndan içeri giriyorum hemen.

Kudüs eski şehri kabaca bir dikdörtgen şeklinde. Bu dikdörtgen kuzey-güney doğrultusunda uzanan "Cardo" (pazar sokağı) denilen bir yol ve doğu-batı doğrultusunda uzanan "Decumano" adlı bir yol ile 4 çeyreğe ayrılmış durumda; kuzeydoğudan itibaren saat yönünde Müslüman, Yahudi, Ermeni ve Hristiyan bölgeleri bulunmakta. 16. yüzyılda yapılmış Osmanlı surlarıyla çevrili 3000 yıllık bu şehre girmek için kullanabileceğiniz birkaç tane kapı var. Kuzey duvarında batıdan doğuya doğru sırasıyla Yeni Kapı, Şam Kapısı ve Herod'un Kapısı bulunuyor. Kafanızda canlandırabilmek için haritaya küçük bir bakış atmanızda fayda var. (Benim haritama ise bu linki kullanarak ulaşabilirsiniz: https://www.google.com/maps/d/edit?mid=zZFFS3ph-SXs.ktmArqd0tt-8 )

Eski şehrin her açıdan en etkileyici yapısı olan Kubbet-üs-Sahra ve El-Aksa Camisi'ni görebilmek için ilk hedefimiz İslamiyet'deki en kutsal 3. yer olan El-Haram El-Şerif (Tapınak Tepesi) oldu. Eski şehrin en geniş bölgesi olan Müslüman Mahallesi'nin daracık sokaklarında ilerlerken pek bir tanıdık hava hissettik. Sanki Anadolu'nun tarihi bir kasabasında ilerliyor gibiydik. İnsanlar da her zaman buralarda görmeye alıştığımız türden. Kafamızı nereye çevirsek doğunun mistizmini görüyorduk hemen. Birkaç dakikalık yürüyüşten sonra yolun sonunda, bir geçitin altında bekleyen birkaç tane asker gördük. Tapınak Tepesi'ne gidiyorduk ama ne kadar yaklaştığımıza dair Leyla'nın da benim de açıkcası pek bir fikrimiz yoktu.

Askerlere doğru ilerledik. Hemen bir tanesi önümüzde dikilerek burayı şu an ziyaret edemeyeceğimizi, yarın sabah tekrar gelmemizi söyledi. Önce anlamadım, camiye giriş akşam 5 sularında neden yasak olsun ki dedim içimden. Sonra farkettim ki adam bizim Müslüman olduğumuzu anlamadı. Durdum ve "Biz Müslümanız." dedim. Pasaportlarımızı görmek istedi. Türkiye'den geldiğimizi görünce ikna olacağını düşündüm ama kafi gelmedi ki sözlü sınava çekildik hemen. Bana bildiğin bir duayı oku dedi. "Kelime-i Şehadet" getirdikten sonra "Ayet-el Kürs-i" okudum bir tane. Dozu yeterli geldi ki duanın yarısında "Tamam, tamam." diyip beni susturdu. Leyla'ya dönüp "Sen de bir Nas Suresi oku bakalım" dedi. Baktım Leyla bembeyaz kesildi. Sanki lisede hoca sözlüye kaldırmış da çalışmadığı tek konuyu da ilk soru olarak sormuş gibi bir bakışı vardı. İçimden dedim kesin giremeyeceğiz; kafası da açık hem, pantolon da giyiyor, kesin inanmayacaklar. Allahtan iyi kopyacıyımdır. Hemen "Kul e'ûzü birabbinnâs Melikinnâs İlâhinnâs..." diye mırıldanmaya başladım ve içimi rahatlatan o sesi duydum. "Ha o muydu Nas Suresi, onu biliyorum ya; Kul e'ûzü birabbinnâs Melikinnâs İlâhinnâs Min şerrilvesvâsilhannâs..." diye devam ettiğini duydum. Bir oh çektikten sonra bizi içeriye buyur ettiler.

Beyaz sakallı bir amcam yanımıza gelip "Selamın Aleyküm" dedi bize. "Ve aleyküm selam" dedik ve hop içerdeyiz. Sonradan öğrendik ki Müslüman olmayanlar Cuma, Cumartesi ve dini bayramlar haricinde sadece sabah belli saatlerde Tapınak Tepesi'ne girebiliyorlar. Malumunuz, Kubbet-üs-Sahra ve El-Aksa Camisi'nin içerisine girmeleri veya herhangi bir şekilde kendi dinine uygun ibadet etmeleri yasak ama. Aynı şekilde İsrail Devleti de Müslümanlar için bir yasak koymuş. İsrail Devleti vatandaşı Müslümanlar ve turist Müslümanlar sınırsız erişim hakkına sahipken, Batı Şeria'da yaşayan 50 yaş altı erkek Müslümanların girmesi yasak, 50 yaş üstü olanlar ise özel izin alarak girebiliyorlar.

Velhassıl, kız çocuklardan biri Leyla'ya başını ve pantolonunu örtmesi için iki tane eşarp getirdi. Sonra yavaş yavaş ilerledikçe o heybeti karşımızda görüverdik. Kubbet-üs-Sahra karşımızdaydı. Sanırım yaşadığım bu duyguyu en son Mençuna Şelalesi'ne giderken yaşamıştım. Anlamsız yoğunlukta yeşilin içinde gittikçe gidip birden köşeyi dönünce 70 metrelik bir şelalenin dibine geldiğimde yaşadığım hayret duygusunu yaşamıştım. Altın kubbesi ve masmavi çinileriyle adama "vay be" dedirtecek heybetteydi. Kutsallığını ve anlamını daha hesaba katmıyorum bile. Bir yarım saat kadar fotoğraf çektikten sonra içeri girip girmemekte teredddüt ettim bir an. İçeride beni hayrete düşürecek ve heyecanlandıracak şeylerin olduğunu bilmek bir ürperti getirmişti içime. Kolay değil; Evliya Çelebi, Seyahatnamesi'nde Muallak Taşı'nı havada gören hamile kadınların hayretten, şaşkınlıktan ve dehşetten çocuklarını düşürdüğünü söylemiştir. İçimdeki çocuğun kaybolmasından korktum bir an ama derken içeri girdim. 

691 yılında Emevi Halifesi Abdülmelik tarafından yaptırılan Kubbet-üs-Sahra'dan içeri girdiğimizde küçük küçük aralıklardan zar zor Muallak Taşı'nı görmeye çalıştık önce. Bir umutla daha iyi bir görüş yakalarız diye bir tur döndük. Sonra bir tur, bir tur daha derken şoktan çıkıp kendimize geldik. Neredeyiz biz diye bir düşündüm, birden önce ekran bulanıklaştı ve eskiye yolculuk başladı.

621 yılında Hz. Muhammed Mekke'deki Mescid-i Haram'dan Burak adı verilen bir at ile bir gece yolculuğuyla Mescid-i Aksa'ya getirilir. Buna İsra denilmekte. Şu an ki Kubbet-üs-Sahra'nın olduğu alana gelip burada İsa, Musa ve Zekeriya peygamberlerle buluşur. Burada bu peygamberlere namaz kıldırdıktan sonra göğe yükselmeye başlar. Bu yükselmeye de Miraç denmektedir. Cebrail ile birlikte göğe yükselirken sırasıyla Adem, Yusuf, Yahya ve İsa, İdris, Harun, Musa ve İbrahim peygamberleri görür, yedinci kat gökten sonra Sidret-ül Münteha'ya (son sedir) çıkar. Buradan ileriye geçemeyen Cebrail'i burada bırakıp zaman, mekan ve cihet'in olmadığı katta Allah ile aracısız olarak görüşür. Bu yolculuk maddi midir, manevi midir, karışık mıdır bu yazının konusu değil elbette. Ama sözü edilen yer burasıdır. Tam kalbinde de Muallak Taşı (Foundation Stone) vardır. Ayrıca Müslümanların ilk kıblesidir burası. İbrahim peygamberin Müslümanlara göre oğlu İsmail'i, Yahudilere göre oğlu İshak'ı Allah için kurban etmek istediği yer de tam burasıdır.

Yahudilerde ise bu kaya Cennet ile Dünya'nın ruhani birleşim yeridir, dünyanın bu kayadan yaratıldığına inanılır ve Yahudililerin en kutsal yeridir. Bütün dünya üzerinde Yahudiler ibadet ederken bu kayaya dönerler. 1. Tapınak Dönemi'nde Kutsalların Kutsalı'nın bu kaya üzerine inşa edildiğine, içerisinde Allah tarafından Sina Dağı'nda Hz. Musa'ya verilen 10 Emir'in bulunduğu Ahit Sandığı'nın bu kaya üzerinde olduğuna inanılır. Bu görüşe rağmen, bazı Yahudiler'de Muallak Taşı'nın orjinal yerinin yine Tapınak Tepesi sınırları içerisinde şu anda bulunduğu yerden farklı bir yer olabileceği görüşü de vardır. Kutsalların Kutsalı, Yahudilik'de sadece en yüksek rahiblerin sadece Yom Kippur'da girebileceği bir mekan olduğundan, çoğu Yahudi günümüzde yanlışlıkla buraya girmemek için turistik amaçlı da olsa Tapınak Tepesi bölgesine girmez. Tapınak Tepesi ve Eretz Yisrael İnanç Hareketi gibi bazı gruplar taşın üzerinde bulunan herşeyin Kabe'ye taşınıp buranın üzerine 3. Tapınak'ın yapılmasını isteseler de birçok Yahudi bu akımı desteklemez. Bunun yanında bazı Evanjelik Hristiyan gruplar Hz. İsa'nın İkinci Gelişi için buranın yıkılmasının bir ön koşul olduğunu düşünürler. 

Gördüğünüz üzere semavi dinlerde çok kutsal olan bu yerin tarihinin de doğal olarak savaşlarla dolu olması hiç şaşırtıcı değil. Bu toprakların tarihine kısaca bir göz atacak olursak önce I. Tapınak Dönemi vardı. Bu ilk tapınakta yukarda belirttiğim Ahit Sandığı korunmaktaydı. MÖ 586 yılında Babillerce bu tapınak yıkılıp Yahudiler köle olarak Babil ülkesine sürüldü. MÖ 516'da Babil esaretinden kurtulan Yahudiler burada II.Tapınak'ı kurdular. Kral Herod tarafından onarılan bu tapınak ise MS 70 yılında Romalılarca yıkıldı ve Yahudiler Kudüs'den kovuldu. Bizans'ın elinde 614 yılına kadar kalan bu bölge önce Sassaniler'in ardından da Hz. Ömer döneminde Müslümanların eline geçti. Haçlı Seferleri sırasında tekrar el değiştiren Kubbet-üs-Sahra bu dönemde kiliseye, El-Aksa Camisi ise Kraliyet Sarayı'na dönüştürüldü. Kutsal topraklara gelen Hristiyan Hacılar'ı korumak için oluşturulan şövalye birliğine bu saray dahilinde bir oda verildi. Bu yapının ilk kuruluşunda Süleyman'ın Tapınağı (1. Tapınak) olmasından ötürü bu şövalyeler Tapınak Şövalyeleri ismini aldılar. Ta ki 1187'de Selahhatin Eyyübi tekrar Kudüs'ü ele geçirene dek bu bölgeye hakim oldular. Eyyubilerden sonra Kudüs, Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katıldı. Kubbet-üs-Sahra'nın dış çepesindeki çiniler Kanuni döneminde yerleştirildi. Bir çok kez restorasyon geçiren bu yapının altın kaplama kubbesinin onarımı 1998 yılında Ürdün Kralı'nın 8 milyon dolarlık bağışıyla yapıldı.

Leyla ile Muallak Taşı uçuyor mu uçmuyor mu diye etrafında dönerken birden Ruhlar Kuyusu'nun (Well Of Souls) girişi ile karşılaştık. Burası çok gizemli bir yer. İçerde duyulan yansıma sesinin bu kayanın altında olan Kıyamet Günü'nü bekleyen ruhların sesi olduğuna inanılıyor. Bu yüzden ismi ruhların kuyusu. Gerçekten de içeri girdiğiniz de ayak seslerinizin muazzam derece yankılandığını duyabiliyorsunuz. Bilimsel açıklaması bu kayanın sahip olduğu 45 tane odanın ve tünellerin yaratmış olduğu akustikten ötürü olduğu. Her ne kadar Indiana Jones, Ahit Sandığı'nı eski Mısır'da bulunan bir Ruhlar Kuyusu'nda bulsa da Ahit Sandığı'nın da burada saklanıldığına inanan çok fazla insan var.

Buradan çıkıp El-Aksa Camisi'ne doğru ilerledik. Namaz saati yaklaştığından camide kalabalık hakimdi. Birazdan namaz kılacağımız cami, ilk olarak Hz. Ömer döneminde yapılıp, Abdülmelik döneminde genişletilip, 705 yılında Abdülvelid tarafınca tamamlandı. Arapçada en uzaktaki cami anlamına geliyor. Caminin yanında ise bir İslam Eserleri Müzesi bulunuyor. Biz gittiğimizde maalesef kapanmıştı. 

Camiden çıktıktan sonra bahçede biraz gezindik. Doğu Duvarı'nda Altın Kapı adı verilen bir kapı var. 1541 yılında Müslümanlarca kapatılan bu kapıdan İsa'nın dünyaya ikinci kez geldiğinde geçeceğine inanılıyor.

El-Haram El-Şerif'den çıkıp tekrar Müslüman Mahallesi'nin ara sokaklarına daldık. Her yer turistik eşya satan dükkanlarla dolu idi. Sağa sola bakına bakına ilerleyip Batı Duvarı'na gelmiştik. Burası artık Yahudi Bölümü'ne aitti. Burayı anlatmaya 2. Bölüm'de devam edeceğim. Müslüman mahallesinde bulunan Via Dolorosa'nın bir kısmı ve kiliseler ise 3. Bölüm'de...